To miasto niczym nie przypominało miejsca, które zapamiętał, przejeżdżając tędy jako 16-latek: slumsy, brudna woda, bieda. Teraz były tu szerokie ulice, bloki mieszkalne i uśmiechnięci ludzie. Pod koniec życia powie swoim: róbcie jak Singapur, tylko róbcie to lepiej. Tym człowiekiem był Deng Xiaoping, który wyprowadził Chiny z nędzy i zrobił z nich supermocarstwo.

W tym raporcie opowiadam, jak powstał singapurski model: jak Lee Kuan Yew doszedł do władzy i komu ją zawdzięczał, jak kraj wyrzucony z Malezji zbudował gospodarkę na zagranicznym kapitale, jak działały bloki, przymusowe oszczędzanie i państwowy holding Temasek — i jaką cenę zapłacono za ten sukces. Opieram się na wspomnieniach Lee Kuan Yewa, oficjalnych danych singapurskich i ustaleniach historyków.

Władza na cudzych plecach

31 maja 1959 roku Harry Lee — tak mówili na Lee Kuan Yewa Brytyjczycy i on sam — wygrywa wybory. Jego partia bierze 43 mandaty z 51. Singapur jest jeszcze brytyjską kolonią z własnym rządem, ale armia, polityka zagraniczna i klucze do więzień zostają w Londynie. Lee stawia warunek: wypuśćcie więźniów politycznych. 4 czerwca z więzienia Changi wychodzi chudy 26-latek, Lim Chin Siong. Następnego dnia Lee zostaje premierem.

To nie gest dobrej woli. To spłata długu. Bo te wybory wygrał Lim. Lee skończył prawo w Cambridge z najlepszymi ocenami na roku, ale w chińskiej dzielnicy nie wygrywał nic — robotnicy mówili w hokkien, a on chińskiego uczył się dopiero jako dorosły. Lim mówił ich językiem i gromadził na placu 10 tys. ludzi. Osobno żaden by nie wygrał. Razem wzięli wszystko.

Wyspa nigdy nie należała do siebie. Portugalczycy, Holendrzy, sułtan z Johoru, a od 1819 roku Brytyjczycy, którzy zrobili z wioski wolny port. Półtora miliona ludzi na skrawku ziemi mniejszym niż polski powiat; połowa w kampongach — drewnianych chatach krytych liśćmi palmowymi. W maju 1961 roku pożar w Bukit Ho Swee zostawia na pogorzelisku 16 tys. ludzi. Strajk goni strajk. Nie ma ropy, lasu, pól ani nawet wody — ta płynie rurą z Malai.

Plan, dla którego zamknął przyjaciela

Lee ma jeden plan: połączyć się z Malają w Malezję, bo Singapur sam nie przeżyje. Problem: doszedł do władzy na plecach chińskiej lewicy, a Kuala Lumpur komunistów u siebie nie chce. W lipcu 1961 roku 13 posłów partii rządzącej, z Limem, odchodzi i zakłada własną partię. Lee zostaje z rządem trzymającym się na kilku głosach.

Rozpisuje referendum, w którym wszystkie 3 warianty na karcie znaczą „tak” dla połączenia, a puste głosy liczą się na wariant rządowy. 2 lutego 1963 roku przed świtem policja zatrzymuje w całym mieście ponad 100 osób — związkowców, dziennikarzy, studentów, posłów. Na podstawie odziedziczonej po Brytyjczykach ustawy pozwalającej zamykać ludzi bez sądu, której Lee nie uchylił. Wśród zatrzymanych jest Lim Chin Siong — ten sam, którego Lee 4 lata wcześniej wyciągnął z tego samego więzienia. Bez zarzutów, procesu i daty wyjścia.

Malezja powstaje, ale zgrzyta od pierwszego dnia: Kuala Lumpur chce państwa z przywilejami dla Malajów, Lee mówi o Malezji równej dla wszystkich. W lipcu 1964 roku zamieszki na tle etnicznym pochłaniają ponad 20 ofiar. 9 sierpnia 1965 roku parlament w Kuala Lumpur głosuje 126 do 0: Singapur wylatuje z federacji. Lee płacze przed kamerą telewizji. 2 mln ludzi, 0 armii, 0 surowców, woda z kraju, który właśnie ich wyrzucił.

Robić odwrotnie niż wszyscy

W 1965 roku byłe kolonie mają jedną odpowiedź na wszystko: wyrzucić obcych. Kuba przejmuje amerykańskie rafinerie, Egipt — Kanał Sueski, Birma upaństwawia wszystko do ostatniego sklepu. Uniwersytety uczą: nie kupuj radia od Amerykanów, postaw własną fabrykę i zakaż importu.

Singapur ma 2 mln mieszkańców — fabryka radia zamknęłaby się po roku. Więc robi odwrotnie: zaprasza tych, których inni wyrzucają. Amerykański menedżer ląduje na lotnisku, a czeka na niego jeden urzędnik, który załatwia ziemię, prąd, wodę, pozwolenia i pracowników. Bez biegania od biura do biura i bez łapówek. Przez pierwsze lata fabryka nie płaci podatku.

Na zachodzie wyspy spychacze ścinają wzgórza i zasypują nimi bagna — powstaje strefa przemysłowa Jurong. Na mieście śmieją się z „szaleństwa Goha”, bo hale przez kilka lat stoją puste. Aż pod koniec lat 60. Texas Instruments szuka miejsca na montownię układów scalonych — od decyzji do pierwszej produkcji mija 50 dni. Za nim przychodzą National Semiconductor, Hewlett-Packard i General Electric.

Jurong nie był pomysłem Lee, tylko ministra finansów Goh Keng Swee — doktora ekonomii z Londynu, który kłócił się z premierem przy wszystkich i czasem wygrywał. Lee go nie zwolnił. Dał mu pieniądze, ludzi i spokój.

Holender i „Meksykanie”

Cały plan napisał zresztą obcy człowiek. W 1960 roku przylatuje Albert Winsemius, holenderski ekonomista z misji ONZ. Po kilku miesiącach chodzenia po porcie i warsztatach kładzie raport: Singapur ma przestać pośredniczyć w handlu cudzym towarem i zacząć produkować — od razu dla całego świata. I spełnić 2 warunki. Pierwszy: pozbyć się komunistów. Drugi brzmi jak żart: nie ruszać pomnika Rafflesa. Inwestor z Londynu albo Nowego Jorku ma go zobaczyć i bez słowa zrozumieć, że tu nikt nie będzie palił flag ani przejmował fabryk. Raffles stoi do dziś. Winsemius doradzał rządowi przez 23 lata.

Wojsko? W listopadzie 1965 roku przylatuje 7 izraelskich oficerów, oficjalnie jako „Meksykanie”, bo Singapur leży między 2 największymi państwami muzułmańskimi regionu. Lee nie pyta, czyj to człowiek. Pyta, czy jest najlepszy w swoim fachu. Tę samą metodę stosuje w całej gospodarce.

1968: rok, w którym wszystko się rozstrzyga

W styczniu 1968 roku Londyn ogłasza, że do końca 1971 roku wycofa z Singapuru wojsko. Bazy to około 1/5 gospodarki wyspy. Lee odpowiada przepisem podatkowym: jesienią 1968 roku Singapur znosi podatek od odsetek dla zagranicznych depozytów. Pierwszy przychodzi Bank of America, za nim kolejne. Pieniądze z całej Azji, które płynęły do Europy, zaczynają zostawać tutaj. Wyspa bez własnej wody zaczyna handlować płynnością. Żołnierze wyjeżdżają, przyjeżdżają bankierzy.

Tego samego roku nowe ustawy o pracy zostawiają strajk formalnie legalnym, ale o awansach i zwolnieniach decyduje szef, a związki siedzą przy jednym stole z rządem. W 1961 roku wybuchło ponad 100 strajków. Od 1978 roku przez 8 lat nie wybuchnie ani jeden.

Bloki, fundusz i rzeka

Po pożarze w Bukit Ho Swee w 1961 roku pierwsze rodziny dostają klucze do nowych mieszkań w kilka tygodni. Lee coś wtedy rozumie: człowiek z własnym mieszkaniem ma czego bronić. Państwo buduje więc bloki na sprzedaż. A że ludzie nie mają oszczędności, każe im oszczędzać — z każdej pensji kilkanaście, potem kilkadziesiąt procent trafia do państwowego funduszu, z którego można kupić tylko jedną rzecz: mieszkanie od państwa.

Dziś ponad 8 na 10 mieszkańców żyje w takich blokach i prawie wszyscy są właścicielami. Prawie — bo mieszkanie jest twoje na 99 lat, a w każdym bloku obowiązują limity narodowościowe, żeby nie powstały chińskie, malajskie i hinduskie getta. Nie ma getta, ale nie ma też wyboru sąsiada. Językiem kariery zostaje angielski — dzięki temu żadna grupa nie wygrywa, a każdy amerykański bank może otworzyć biuro bez tłumacza.

W lutym 1977 roku Lee staje nad zatrutą rzeką Singapur i zapowiada, że za 10 lat będzie w niej łowić ryby. Przez dekadę znikają z jej brzegów chlewnie, kacze fermy, warsztaty i kramy; 26 tys. rodzin przenosi się do bloków. Nikt nikogo nie pyta o zgodę — dostajesz pismo, adres i termin. 2 września 1987 roku w rzece pływają ryby.

Cisza na sprzedaż

Po aresztowaniach w redakcjach w 1971 roku przychodzi ustawa: gazeta drukuje na zezwoleniu odnawianym co roku przez ministra, a o jej zarządzie decydują akcjonariusze zatwierdzeni przez rząd. Nikt nie zamyka redakcji. Nie musi — redaktor sam wie, czego nie pisać.

Amerykański menedżer widzi czyste ulice, pełne hale w Jurong i brak strajków, demonstracji i niewygodnych gazet. Do Teksasu wysyła raport: stabilne otoczenie polityczne. Singapur nie sprzedaje taniej pracy — tej w Azji jest pełno. Singapur sprzedaje ciszę.

Spółka zamiast ministra

Goh Keng Swee uważał, że jednym z tragicznych złudzeń Trzeciego Świata jest wiara, że politycy i urzędnicy potrafią prowadzić biznes. W 1974 roku zabiera ministrom firmy: linie lotnicze, stocznie, bank, armatora, drukarnię, nawet ptasi park — 35 spółek trafia do jednego holdingu, Temaska. Minister nie dzwoni do prezesa, prezes nie jeździ po dotację, a firma, która traci pieniądze, nie dostaje dopłat — idzie do naprawy, na sprzedaż albo do likwidacji.

Na starcie Temasek był wart 354 mln dolarów singapurskich. Dziś — około 518 mld. To średnio około 15% wzrostu rocznie przez ponad 50 lat. Przez prawie 20 lat holdingiem kierowała synowa Lee Kuan Yewa.

Komornik zamiast celi

W 1981 roku, po 13 latach bez ani jednego posła opozycji, wybory uzupełniające w dzielnicy Anson wygrywa J.B. Jeyaretnam — adwokat, były sędzia. Pyta o pensje ministrów, sądy i policję. Lee go nie zamyka. Najpierw prokuratura znajduje nieprawidłowości w sprawozdaniu jego partii — grzywna i utrata mandatu. Najwyższy sąd apelacyjny w Londynie nazwie potem ten wyrok ciężką niesprawiedliwością, ale mandatu mu nie zwróci. Potem przychodzą pozwy o zniesławienie od ministrów, partii i samego Lee. Pod koniec lat 90. były sędzia sprzedaje z pudełka przy stacji metra własne książki, żeby spłacić odszkodowania. W 2001 roku ogłasza bankructwo — a bankrut nie może być posłem.

W 1997 roku kandydat opozycji Tang Liang Hong zarzuca rodzinie premiera nieprawidłowości przy zakupie mieszkań. Sądy zasądzają od niego kwoty idące w miliony; wyjeżdża do Malezji i zostaje bankrutem zaocznie. Żaden z nich nie ma zdjęcia w kajdankach. Wszyscy są niewypłacalni.

A gdy trzeba, wraca stara metoda. W maju i czerwcu 1987 roku policja zatrzymuje 22 osoby — pracowników kościelnej komisji sprawiedliwości i pokoju, prawników, ludzi teatru — oskarżając je o marksistowski spisek. W kwietniu 1988 roku 9 z nich oświadcza, że zeznania wymuszono. Następnego dnia 8 z tej dziewiątki znów siedzi w areszcie. Między 1959 a 1990 rokiem zamknięto w Singapurze bez wyroku ponad 1000 osób — tę liczbę podał w parlamencie sam rząd.

Uczeń z Pekinu

12 listopada 1978 roku w Singapurze ląduje 74-letni Deng Xiaoping. Chiny dopiero co wyszły z rewolucji kulturalnej. Gospodarze pokazują mu bloki, fabryki, port i Jurong. Wieczorem Lee mówi mu, że nie ma tu żadnego cudu: Chińczycy w Singapurze to potomkowie niepiśmiennych chłopów z południa Chin, a uczeni i urzędnicy zostali w Chinach. Nie ma tu niczego, czego Chiny nie mogłyby zrobić lepiej.

Miesiąc później w Pekinie zbiera się plenum, od którego liczy się współczesną historię Chin. Ziemia wraca w ręce rodzin chłopskich, powstają specjalne strefy ekonomiczne, a rybacka wioska Shenzhen staje się metropolią. Nie zrobił tego jeden lot do Singapuru. Ale to tam Deng zobaczył, że można wpuścić zachodnie pieniądze i nie stracić władzy. W 1992 roku mówi swoim: róbcie jak Singapur, i róbcie to lepiej. W tym samym czasie w singapurskiej celi siedział od lat bez zarzutów Chia Thye Poh. Tej części Deng nie musiał się uczyć.

Podręcznik na eksport

Od lat 90. tysiące chińskich urzędników przechodzą przez singapurskie kursy planowania miast i obsługi inwestora. W 1994 roku pod Szanghajem powstaje chińsko-singapurski park przemysłowy w Suzhou, potem kolejne w Tiencinie i Chongqingu. Wietnam buduje z Singapurem kilkanaście parków przemysłowych, Rwanda nazywana jest Singapurem Afryki, Kazachstan zaprasza Lee jako doradcę przy budowie stolicy, a w Wielkiej Brytanii po brexicie sprzedaje się hasło „Singapur nad Tamizą”.

W 1965 roku nikt go nie chciał. 30 lat później wszyscy chcą się od niego uczyć. Lee Kuan Yew oddał fotel premiera w 1990 roku po 31 latach, w rządzie był jeszcze ponad 20 lat. Zmarł 23 marca 2015 roku w wieku 91 lat. Przy jego trumnie przeszło prawie 450 tys. osób.

Singapur pokazał, że bogactwo da się zbudować z niczego. Pokazał też, ile może kosztować — i kto płaci rachunek.

To był Hajsownik. Patrzę, dokąd płynie pieniądz.

FAQ — najczęstsze pytania o model Singapuru

Dlaczego Singapur stał się niepodległy? 9 sierpnia 1965 roku parlament Malezji jednogłośnie (126 do 0) wykluczył Singapur z federacji po konfliktach politycznych i zamieszkach na tle etnicznym. Singapur nie miał wtedy armii, surowców ani własnych źródeł wody.

Na czym polegał singapurski model gospodarczy? Na przyciąganiu zagranicznych inwestorów (jeden urzędnik do obsługi, zwolnienia podatkowe, gotowe tereny jak Jurong), zniesieniu podatku od odsetek od zagranicznych depozytów w 1968 roku, budowie mieszkań na własność finansowanych przymusowymi oszczędnościami oraz zarządzaniu państwowymi firmami przez holding Temasek.

Czym jest Temasek? Państwowym holdingiem utworzonym w 1974 roku z 35 spółek odebranych ministrom. Na starcie wart 354 mln dolarów singapurskich, dziś około 518 mld. Firmy w nim nie dostają dotacji z budżetu — muszą zarabiać albo idą na sprzedaż lub do likwidacji.

Jaka była cena singapurskiego sukcesu? Według danych przedstawionych przez rząd w latach 1959–1990 ponad 1000 osób zatrzymano bez wyroku. Prasa działa na corocznie odnawianych zezwoleniach, a politycy opozycji tracili mandaty po pozwach o zniesławienie, które doprowadzały ich do bankructwa.

Jaki wpływ Singapur miał na Chiny? Deng Xiaoping odwiedził Singapur w listopadzie 1978 roku, miesiąc przed plenum rozpoczynającym chińskie reformy. W 1992 roku zalecał „robić jak Singapur, i to lepiej”. Tysiące chińskich urzędników przeszły szkolenia w Singapurze, powstały wspólne parki przemysłowe m.in. w Suzhou.

Materiał opiera się na wspomnieniach Lee Kuan Yewa, oficjalnych danych rządu i instytucji Singapuru oraz opracowaniach historycznych. Wartości i kursy mogą się zmieniać; podane kwoty dotyczą stanu w chwili przygotowania odcinka.