Sala rozpraw w Warszawie. Wywołują sprawę, sprawdzają obecność. Jedno krzesło na ławie oskarżonych zostaje puste. Człowiek, który powinien na nim siedzieć, przez 8 lat był w Polsce prokuratorem generalnym. Podlegał mu każdy prokurator w kraju. Dziś to jego ścigają — a on pije kawę po drugiej stronie oceanu.

W tym raporcie wyjaśniam po kolei: czym miał być Fundusz Sprawiedliwości i skąd wzięły się w nim setki milionów, jak jeden człowiek dostał jednocześnie klucze do kasy i do prokuratury, jakie 2 zapisy pozwoliły wydawać te pieniądze według uznania, dokąd naprawdę popłynęły, jak fundusz dla ofiar przestępstw kupił Pegasusa i jak cała konstrukcja pękła. Wszystko w oparciu o komunikaty Prokuratury Krajowej, ustalenia kontroli ministerstwa, raporty Citizen Lab oraz ustalenia dziennikarzy. Osoby publiczne występują pod pełnym nazwiskiem. Obowiązuje domniemanie niewinności.

Fundusz, jaki miał być

Fundusz Sprawiedliwości to pula pieniędzy, która pochodzi od skazanych. Kiedy sąd kogoś skazuje, może kazać mu wpłacić nawiązkę albo świadczenie pieniężne — dodatkową sumę, nie bezpośrednio dla ofiary, tylko na wspólne konto. Do tego dochodzą potrącenia z pensji więźniów za pracę.

Na początku fundusz był mały i miał wąski cel. Nazywał się Fundusz Pomocy Postpenitencjarnej i pomagał ludziom wychodzącym z więzienia stanąć na nogi. W 2012 roku dostał drugie zadanie: pomoc ofiarom przestępstw. Przez lata szło przez niego kilkanaście milionów złotych rocznie. Spokojna, mała instytucja.

A potem coś się zmieniło. W lutym 2015 roku, jeszcze za rządu PO-PSL, uchwalono dużą nowelizację kodeksu karnego, która weszła w życie 1 lipca 2015. Sądy zaczęły orzekać nawiązki i świadczenia znacznie częściej i w wyższych kwotach. Za jazdę po pijanemu — obowiązkowo kilka tysięcy złotych na fundusz. A pijanych kierowców są w Polsce dziesiątki tysięcy rocznie.

Budżet zaczął pęcznieć. Nie z podatków. Z wyroków. W ciągu kilku lat roczne wpływy urosły z kilkunastu do setek milionów złotych.

Człowiek, który dostał klucze

Zbigniew Ziobro, rocznik 1970, Kraków. Rodzina lekarska, ale on wybrał prawo, a potem politykę — i poszedł szybko. Poseł tuż po trzydziestce, minister sprawiedliwości pierwszy raz w 2005 roku, w wieku 35 lat. Twarz, którą Polska zapamiętała z twardych wystąpień o przestępcach i karaniu.

To nie pionek, tylko gracz z własnym obozem. W 2011 roku, po przegranych wyborach, krytykuje przywództwo Jarosława Kaczyńskiego i wylatuje z PiS razem z grupą swoich ludzi. Zakłada Solidarną Polskę. Do Zjednoczonej Prawicy wraca w 2014 roku, ale na własnych warunkach — jako osobna siła w koalicji.

Pod koniec 2015 roku Zjednoczona Prawica wygrywa wybory. Wiosną 2016 wchodzi w życie ustawa, która łączy 2 urzędy w jednej osobie: ministra sprawiedliwości i prokuratora generalnego. Ziobro dostaje oba.

Minister sprawiedliwości to polityk — zarządza i rozdziela pieniądze, w tym pieniądze Funduszu. Prokurator generalny decyduje, kogo ścigać, a kogo nie. W demokracji te role trzyma się osobno, bo jedna ma pilnować drugiej. Teraz ten, kto wydaje pieniądze, jest jednocześnie tym, kto zdecydowałby, czy wszcząć śledztwo w sprawie tych pieniędzy. Kontrolujący i kontrolowany w jednej osobie.

Uczciwie trzeba dodać: Ziobro tej konstrukcji nie wymyślił. Przez większość powojennej historii Polski prokurator generalny był z automatu ministrem sprawiedliwości. Funkcje rozdzielono dopiero reformą z 2010 roku. Ziobro to połączenie przywrócił.

2 zdania, które otworzyły kasę

Są pieniądze i jest człowiek poza kontrolą. Żeby wydawać swobodnie, brakowało jeszcze przepisów.

W 2017 roku do celów Funduszu dopisano trzeci: przeciwdziałanie przyczynom przestępczości. Brzmi rozsądnie — i na tyle szeroko, że mieści się w tym prawie wszystko. Pieniędzy nie było jeszcze aż tyle, więc zmiana przeszła bez echa.

Drugi zapis to słynny paragraf 11. Pozwalał ministrowi „w uzasadnionych przypadkach” przyznać dotację według własnego uznania, z pominięciem konkursu. Normalnie składasz wniosek, konkurujesz z innymi, ktoś to ocenia. Paragraf 11 mówił: chyba że minister zdecyduje inaczej. To typ przepisu, który powstaje na wyjątek, a używa się go na co dzień.

Ten mechanizm znasz z innych miejsc. Prezydent USA formalnie potrzebuje zgody Kongresu na wojnę, a Kongres ostatni raz wypowiedział wojnę w 1942 roku. Od tamtej pory były Korea, Wietnam i Irak — bez tego jednego słowa. Uprawnienie „na wyjątkową sytuację”, które stało się rutyną.

Po co komu tyle pieniędzy

Pomyśl, co robi normalna rodzina, gdy przez kilka miesięcy wpływa większa premia. Nadpłaca kredyt albo odkłada. Nadwyżka to dobra wiadomość.

W administracji nadwyżka to problem. Firma ma jeden cel — zysk. Urząd zysku nie ma, jest rozliczany z tego, ile wydał. Jeśli na koniec roku coś zostaje, to znaczy, że dostałeś za dużo, więc w kolejnym roku ci utną. Ekonomiści opisali to dawno: kiedy znika cel maksymalizacji zysku, instytucja zaczyna maksymalizować co innego — swój budżet, swoje wpływy, swoją swobodę.

Fundusz mógł po prostu robić więcej tego, co robił — więcej pomocy dla ofiar. Nie robił. Pieniądze popłynęły w 3 kierunkach.

Po pierwsze — do Ochotniczych Straży Pożarnych w całej Polsce. Wozy, sprzęt ratowniczy, quady. Ponad 100 mln zł.

Po drugie — do okręgów wyborczych. Kontrola nowego kierownictwa ministerstwa policzyła to dokładnie: ponad 2000 dotacji z paragrafu 11 na łączną sumę 224 mln zł. Z tego 201 mln zł trafiło do okręgów, w których startowali politycy Suwerennej Polski. Średnia dotacja w okręgu z kandydatem tej partii: 5,5 mln zł. W okręgu bez takiego kandydata: 1,5 mln zł. W okręgu Ziobry: 16 mln zł.

Bez oceniania: wóz dla strażaków czy dofinansowanie szkoły to nie zbrodnia. Problem polega na czym innym. Umowa brzmiała: pomagamy ofiarom przestępstw. A do ofiar trafiał ułamek. W samym 2016 roku z budżetu 385 mln zł zgodnie z przeznaczeniem wydano 16 mln zł.

Po trzecie — do Fundacji Profeto. Największym pojedynczym beneficjentem Funduszu została fundacja księdza Michała Olszewskiego: blisko 99 mln zł przyznane, 66 mln zł wypłacone — oficjalnie na centrum pomocy ofiarom przestępstw pod Warszawą. Ksiądz budował jednocześnie imperium medialne: radio, portal, wydawnictwo, studio. Moja hipoteza, którą przedstawiam jako hipotezę, nie ustalenie: państwowe pieniądze dla ofiar przy okazji budowały przyjazne Ziobrze ramię medialne. Ksiądz wszystkiemu zaprzecza, jego obrona mówi o nagonce na katolicką organizację. Jest oskarżony, nie skazany; proces ruszył w styczniu 2026. Całą tę historię opisałem w osobnym raporcie W imię sprawiedliwości — cała historia Fundacji Profeto.

Serce sprawy: Pegasus

Wrzesień 2017. Na biurko ministra sprawiedliwości trafia pismo z Centralnego Biura Antykorupcyjnego, podpisane przez szefa CBA Ernesta Bejdę. Prośba o pieniądze na „środki techniki specjalnej”.

29 września 2017 roku podpisano umowę: Ministerstwo Sprawiedliwości przekazuje CBA 25 mln zł z Funduszu Sprawiedliwości. Ze strony resortu podpis składa wiceminister Michał Woś, z upoważnienia Ziobry. Za te pieniądze i środki z budżetu CBA — w sumie ponad 33 mln zł — kupiono system izraelskiej firmy NSO Group. Pośrednik zarobił na transakcji ponad 8 mln zł.

System nazywa się Pegasus. Słowo „podsłuch” jest tu za słabe. Zwykły podsłuch słucha rozmowy. Pegasus staje się telefonem: przejmuje mikrofon, kamerę, zdjęcia, hasła i wiadomości — także zaszyfrowane, bo czyta je, zanim się zaszyfrują. Nowe wersje wchodziły bez jednego kliknięcia ofiary.

Fundusz stworzony dla ofiar przestępstw kupił narzędzie, które przejmuje życie zamknięte w telefonie. Pytanie brzmi: czyje.

W 2019 roku Krzysztof Brejza był szefem sztabu Koalicji Obywatelskiej, czyli człowiekiem prowadzącym kampanię największej partii opozycyjnej. Jego telefon zainfekowano Pegasusem około 33 razy — w trakcie kampanii wyborczej. Gdy jedna strona układa strategię i pisze przemówienia, druga może to czytać na bieżąco. Jak gracz, który widzi karty przeciwnika.

Prywatne wiadomości z telefonu Brejzy zmanipulowano i puszczono w telewizji publicznej. Brejza wygrał później proces z tą telewizją, ale wyrok przyszedł lata po kampanii. Pegasusem infekowano też adwokata reprezentującego opozycję i prokuratorkę krytykującą zmiany w sądownictwie.

Podsumujmy drogę tych pieniędzy: wpłaty od skazanych, przeznaczone dla ofiar przestępstw, przeszły przez paragraf 11, zamieniły się w izraelski system szpiegowski i trafiły do telefonu szefa sztabu opozycji w środku wyborów. To już nie jest afera o pieniądze. To sprawa o władzę. Infekcje w polskich telefonach potwierdzili pod koniec 2021 roku kanadyjscy badacze z Citizen Lab.

List, którego nie nadano

W aktach śledztwa pojawia się list, który Jarosław Kaczyński wysłał do Zbigniewa Ziobry. Prezes PiS ostrzega w nim, żeby nie wykorzystywać Funduszu Sprawiedliwości w kampanii wyborczej. Człowiek, który miałby być mocodawcą, pisze do rzekomego wykonawcy, żeby tego nie robił.

Ukrycie tego listu i nienadanie mu urzędowego biegu to dziś jeden z zarzutów wobec Ziobry. Obraz, który się z tego wyłania: Fundusz był przede wszystkim grą Suwerennej Polski — partii, która konkurowała z PiS wewnątrz koalicji i budowała własne księstwo za publiczne pieniądze, wbrew ostrzeżeniu prezesa. Pegasus to co innego — on służył interesowi całego obozu, bo wygranej w 2019 roku chcieli wszyscy.

Jak to pękło

Wybory 2023, zmiana władzy. Ministrem sprawiedliwości i prokuratorem generalnym zostaje Adam Bodnar. Sama zmiana władzy by jednak nie wystarczyła, gdyby nie człowiek ze środka.

Tomasz Mraz był dyrektorem departamentu zarządzającego Funduszem. Przez około 2 lata nagrywał rozmowy z kierownictwem resortu — uzbierał około 50 godzin nagrań. Po zmianie władzy poszedł na współpracę z prokuraturą i dostał status małego świadka koronnego. Jego adwokatem został Roman Giertych, wcześniej sam inwigilowany Pegasusem.

Ruszyła lawina: ponad 1200 tomów akt, około 200 przesłuchanych świadków, zarzuty dla ponad 20 osób. Najcięższy zarzut: Zbigniew Ziobro miał założyć i kierować zorganizowaną grupą przestępczą działającą w jego własnym ministerstwie, która przywłaszczyła ponad 150 mln zł. Grozi za to do 25 lat więzienia. Ziobro wszystkiemu zaprzecza.

Złap mnie, jeśli potrafisz

Marcin Romanowski, wiceminister nadzorujący Fundusz, miał zostać aresztowany za zgodą sądu. Wyszedł na wolność tuż przed północą, bo poza uchylonym immunitetem poselskim miał drugi — immunitet Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy. Uchylono go dopiero miesiące później.

Ziobro zagrał ostrzej. Zanim Sejm w listopadzie 2025 roku uchylił mu immunitet i zgodził się na areszt, był już na Węgrzech Viktora Orbána, gdzie dostał azyl. 12 kwietnia 2026 roku Orbán przegrał wybory z Péterem Magyarem. Ziobro nie czekał: w maju 2026 roku był już w Stanach Zjednoczonych. 2 lipca nowy rząd Węgier cofnął mu azyl.

27 lipca 2026 roku polska prokuratura wysłała do USA wniosek o ekstradycję i tymczasowy areszt. Trafił na biurko sekretarza stanu Marco Rubio. Czy Ameryka Donalda Trumpa wyda Polsce swojego dawnego prokuratora generalnego — tego dziś nikt nie wie.

2 strony tej samej gry

Ziobro w USA nie milczy. Jego linia: nikt nie przelał publicznych pieniędzy na własne konto, wydawano je w ramach uprawnień, a kwestionowane są tylko cele wydatków. Prokuratura zarzuca znacznie więcej: zorganizowaną grupę i przywłaszczenie ponad 150 mln zł. To, że nikt nie ukradł, to teza Ziobry, nie ustalenie sądu.

Trzeba jednak powiedzieć, że ta gra idzie w 2 strony. W procesie Fundacji Profeto obrona kwestionuje bezstronność sędzi, wskazując na jej dawny spór z resortem Ziobry. Nowy prokurator generalny odpowiada, że sprawa stoi na dokumentach, nie na osobie. Nie rozstrzygam. Zauważam tylko, że obie strony sięgają po każde narzędzie: jedni po fundusz i prokuraturę, gdy byli u władzy, drudzy po prokuraturę i sądy, gdy władzę przejęli.

Ścigany i ścigający

Śledztwo prowadzi Prokuratura Krajowa — osobny zespół od dotacji i osobny od Pegasusa. Zatrzymania robiła ABW. A wśród służb wyjaśniających nieprawidłowości w Funduszu jest też CBA — to samo, które za 25 mln zł z tego Funduszu kupiło Pegasusa.

Precyzyjnie: CBA nie prowadzi tej sprawy, wątek Pegasusa bada osobny zespół prokuratury, a kierownictwo Biura się zmieniło. Ale fakt pozostaje: antykorupcyjny pies łańcuchowy państwa okazał się częścią historii, którą miał tropić.

Co dalej

Jest iskra nadziei. Nowe kierownictwo ministerstwa zlikwidowało paragraf 11, ogłoszono nowy konkurs, mają powstać centra pomocy dla dzieci pokrzywdzonych przestępstwem. Fundusz ma wrócić do tego, po co powstał.

Ale prostego happy endu nie ma. Człowiek, który zmienia pieczątkę, nie przestaje być człowiekiem — z własnym interesem i własnymi ograniczeniami. Nie ma przepisu, który by to zmienił. Dlatego jedyne, co nam zostaje, to patrzeć im na ręce i sprawdzać, dokąd płyną pieniądze.

To był Hajsownik. Patrzę, dokąd płynie pieniądz.

FAQ — najczęstsze pytania o Fundusz Sprawiedliwości

Czym jest Fundusz Sprawiedliwości? To państwowy fundusz zasilany głównie nawiązkami i świadczeniami pieniężnymi zasądzanymi od skazanych oraz potrąceniami z wynagrodzeń więźniów. Powstał jako Fundusz Pomocy Postpenitencjarnej, a od 2012 roku ma też pomagać ofiarom przestępstw. Nadzoruje go minister sprawiedliwości.

Skąd w Funduszu wzięły się setki milionów złotych? Z nowelizacji kodeksu karnego, która weszła w życie 1 lipca 2015 roku. Sądy zaczęły częściej i w wyższych kwotach orzekać nawiązki i świadczenia — m.in. obowiązkowo wobec pijanych kierowców. Wpływy urosły z kilkunastu do setek milionów złotych rocznie.

Czym był paragraf 11? Przepisem, który pozwalał ministrowi „w uzasadnionych przypadkach” przyznawać dotacje według własnego uznania, z pominięciem konkursu. Na jego podstawie przyznano ponad 2000 dotacji na 224 mln zł, z czego 201 mln zł trafiło do okręgów polityków Suwerennej Polski. Paragraf został zlikwidowany po zmianie władzy.

Jaki jest związek Funduszu z Pegasusem? 29 września 2017 roku Ministerstwo Sprawiedliwości przekazało CBA 25 mln zł z Funduszu na „środki techniki specjalnej”. Za te pieniądze i środki CBA, w sumie ponad 33 mln zł, kupiono system Pegasus. Według Citizen Lab infekowano nim m.in. telefon Krzysztofa Brejzy, szefa sztabu KO w kampanii 2019.

Co zarzuca się Zbigniewowi Ziobrze? Według prokuratury założenie i kierowanie zorganizowaną grupą przestępczą w Ministerstwie Sprawiedliwości, która przywłaszczyła ponad 150 mln zł, a także m.in. ukrycie listu od Jarosława Kaczyńskiego. Grozi mu do 25 lat więzienia. Ziobro zaprzecza i mówi o politycznym odwecie. Obowiązuje domniemanie niewinności.

Gdzie jest dziś Zbigniew Ziobro? W Stanach Zjednoczonych. Najpierw dostał azyl na Węgrzech, ale po porażce Viktora Orbána w kwietniu 2026 roku wyjechał do USA. 27 lipca 2026 roku Polska wysłała wniosek o jego ekstradycję i tymczasowy areszt.

Kim jest Tomasz Mraz? Byłym dyrektorem departamentu zarządzającego Funduszem, który przez około 2 lata nagrywał rozmowy z kierownictwem resortu. Ma status małego świadka koronnego i opisał prokuraturze mechanizm ustawiania konkursów.

Materiał opiera się na komunikatach Prokuratury Krajowej, wynikach kontroli Ministerstwa Sprawiedliwości, raportach Citizen Lab oraz ustaleniach dziennikarzy. Osoby publiczne występują pod pełnym nazwiskiem. Obowiązuje domniemanie niewinności; ostateczna kwalifikacja prawna należy do sądu.