Wiedeń. Przed bramą starej kamienicy wysiada z taksówki kobieta. Mówi po niemiecku z rosyjskim akcentem. Olga M. prowadzi firmę Harold Invest — zarejestrowaną w Austrii, z kontem w Czechach, ze wspólnikami z Jekaterynburgu. Firma kupuje stare wiedeńskie mieszkania, remontuje i sprzedaje drożej. W latach 2013–2014 na jej czeskie konto wpływa 26 przelewów na łącznie 2,5 mln dolarów. Nie z Austrii, nie z Czech, nie z Rosji — z Wielkiej Brytanii, od spółek, które nie mają biur, pracowników ani towaru. Takich mieszkań kupiono co najmniej 9.

Nowy Jork: pod adresem księgowego Ilji B., który pomaga bogatym Rosjanom kupować nieruchomości na Manhattanie, figuruje spółka Parason z Delaware — bez udziałowców i dyrektorów. W 2014 roku wpływa na nią 8,3 mln dolarów. Warszawa: think tank Mateusza Piskorskiego, byłego posła Samoobrony, dostaje w maju 2013 roku 27 tys. dolarów od spółki Crystalord „za usługi doradcze”. Służew: w zwykłym bloku działa firma Intradecom Olega i Swietłany Ł. — w 2013 roku wpłynęło do niej ponad 3 mln dolarów.

Wszystkie te pieniądze przyszły z firm obsługujących tzw. Russian Laundromat. Czy odbiorcy wiedzieli, skąd pochodzą? Nie wiemy — niektórzy mogli, inni nie. W tym raporcie wyjaśniam, skąd wziął się ten hajs, jak dokładnie działała pralnia, kto jej pomógł zmianami w prawie i dlaczego nikt za nią nie odsiedział. Opieram się na śledztwie OCCRP i „Nowej Gaziety”, ustaleniach Reutersa oraz dokumentach mołdawskiego parlamentu i instytucji nadzoru.

Skąd ten hajs

Aleksiej Krapiwin nie udziela wywiadów i trudno go znaleźć w internecie. Jego ojciec Andriej był doradcą szefa Kolei Rosyjskich, a szef kolei był starym znajomym Putina. Według rosyjskiego portalu Slon.ru w latach 2012–2013 firmy kontrolowane przez Krapiwina i jego wspólników mogły otrzymać z przetargów kolei nawet 120 mld rubli — blisko 3,7 mld dolarów.

Tory powstawały, a kolej BAM się budowała. Tylko nie przez tych, którzy wygrali przetargi. Zwycięska firma podzlecała za mniej, kolejna dalej, aż na końcu łańcucha zostawała ekipa, która faktycznie kładła podkłady w minus 40 stopniach. Reuters prześledził, że według wyciągów 2/3 środków spółek budowlanych trafiło do fikcyjnych firm zarejestrowanych na podstawionych ludzi. Koleje Rosyjskie odpowiedziały, że zakupy prowadzono zgodnie z prawem.

Skąd to wiadomo? Z laptopa. Bankier German Gorbuncow, współwłaściciel banku, w którym te firmy miały konta, pokłócił się ze wspólnikami i uciekł z Rosji z danymi milionów transakcji. W marcu 2012 roku ktoś strzelił do niego w Londynie. Przeżył. Sprawców nie znaleziono.

Mechanika jest prosta. Państwo przelewa 100 mln firmie, nie tobie. Żeby wyjąć pieniądze dla siebie, musiałbyś pokazać zysk i zapłacić podatek. Więc pokazujesz koszt: twoja firma płaci innej za „usługi doradcze” albo „komponenty”. Faktura jest, usługi nie ma. I w tej sekundzie pieniądze przestają być czyste.

Kto za to płaci? W 2012 roku według oficjalnych danych 35 mln Rosjan — co czwarty — miało toaletę na podwórku. W 2018 roku Rosstat wciąż liczył prawie 23% gospodarstw bez kanalizacji. Ci ludzie płacą podatki, a z podatków są przetargi.

Krapiwin siedzi więc na rublach, których nie może dotknąć. Za ruble na koncie wydmuszki nie kupisz mieszkania w Wiedniu. Potrzebujesz dolarów, poza Rosją, i papieru, który wytłumaczy, skąd je masz.

6 kroków pralni

Krok 1. Wymyślasz dług. Bierzesz 2 swoje spółki zarejestrowane w Wielkiej Brytanii, na Cyprze albo w Nowej Zelandii. Pierwsza „pożycza” drugiej na papierze. Żaden pieniądz między nimi nie przechodzi, ale umowa i podpis są prawdziwe.

Krok 2. Dokładasz 2 poręczycieli. Pod dług podpisuje się rosyjska firma, która naprawdę ma pieniądze, oraz obywatel Mołdawii.

Krok 3. Nie płacisz. Termin mija, dłużnik milczy.

Krok 4. Wierzyciel pozywa poręczycieli. Skoro jeden z nich jest Mołdawianinem, sprawa trafia do mołdawskiego sądu. Nikt się nie broni, nikt nie kwestionuje długu — obie strony chcą tego samego wyroku. Nakaz zapłaty wychodzi w 5 dni.

Krok 5. Rosyjska firma płaci. Na podstawie orzeczenia sądu, więc rosyjski bank nie ma podstaw, by odmówić. Pieniądze idą na konto komornika w Moldindconbanku.

Krok 6. Komornik wykonuje wyrok. Wymienia ruble na dolary lub funty i przelewa je na konto wierzyciela w łotewskiej Trasta Komercbanka. Ryga to Unia Europejska. Pieniądze są w Europie, w twardej walucie, z sygnaturą akt i pieczątką sądu.

Ponad 20 sędziów w 15 sądach wydało przez 3 lata ponad 50 orzeczeń potwierdzających długi na 20 mld dolarów — w kraju, który w całym 2013 roku wytworzył niecałe 8,5 mld. Zdarzył się weksel między 2 wydmuszkami na 700 mln dolarów, czyli 1/10 gospodarki kraju. Sąd przepuścił to bez pytań.

Na końcu rury: 277 mln dolarów na kontach w szwajcarskim CBH dla spółek z Belize i Panamy należących do Krapiwina. 27 mln dolarów w UBS dla spółki Gieorgija Gensa, miliardera z branży elektroniki, który zaprzeczał udziałowi w schemacie. Prawie 96 mln dla spółki Siergieja Girdina z branży komputerowej. Ci ludzie prawdopodobnie nigdy się nie spotkali. Każdy znał kogoś, kto powiedział, gdzie się zgłosić.

W sumie: 26 746 przelewów — kilkanaście dziennie przez 4 lata. 21 spółek, 19 rosyjskich banków. 8 mld dolarów wypłacono w Mołdawii, prawie 13 mld poszło do Rygi i dalej. Na końcu: 732 banki, 5140 firm, 96 krajów.

2 liczby

20,8 mld dolarów — tę kwotę OCCRP prześledziło przelew po przelewie. To twarde dno sprawy.

71 mld dolarów — analitycy German Marshall Fund wzięli statystyki Narodowego Banku Mołdawii: w latach 2010–2014 z Rosji wpłynęło do mołdawskich banków 75 mld dolarów. Realną gospodarką — eksportem, importem, przekazami emigrantów — da się wytłumaczyć 9 mld. Pozostałe 71 mld nie ma wytłumaczenia w niczym, co ten kraj wytwarza, kupuje albo sprzedaje.

Żeby to poczuć: walizka kabinowa wypchana studolarówkami to 1 mln dolarów i 10 kg papieru. 1 mld to 10 ton — potrzebujesz ciężarówki. 71 mld to 710 ton, czyli około 30 tirów.

Gdzie te pieniądze wychodzą na powierzchnię? W czeskiej fabryce fortepianów (81,5 tys. dolarów), w wiedeńskich mieszkaniach, w Delaware, na Służewie. A pomiędzy nimi u zwykłych sprzedawców: Samsunga, Ericssona, Black and Deckera — firm, które dostały przelew, wystawiły fakturę i nie miały pojęcia, skąd pochodzą pieniądze. Dobra pralnia nie robi jednego wielkiego przelewu. Robi 100 małych, w których nie ma nic dziwnego.

Prawo przygotowane zawczasu

Cofnijmy się do 2010 roku, zanim ktokolwiek podpisał pierwszy weksel.

Marzec 2010: do mołdawskiego parlamentu trafia projekt znoszący 3-procentową opłatę od pozwów o windykację długu. Autor: były minister sprawiedliwości Alexandru Tănase. Parlament przyjmuje go w maju. 3% to mniej więcej tyle, ile wynosi prowizja za wypranie pieniędzy.

Czerwiec 2010: poseł Valeriu Guma składa projekt, który pozwala sądom zawieszać decyzje urzędu antypraniowego o blokowaniu podejrzanych transakcji. Parlament przyjmuje go w kwietniu 2011.

Ten sam czerwiec 2010: do Trybunału Konstytucyjnego trafia wniosek posła Valentina Chepteniego, kolegi klubowego Wiaczesława Płatona, dotyczący uprawnień urzędu antypraniowego. W listopadzie 2010 roku Trybunał go uwzględnia — urząd traci część uprawnień. Pralnia działała już od miesiąca.

W lipcu 2014 roku mołdawski parlament wycofał się ze zmiany z 2011 roku i napisał w uzasadnieniu, że przepisy te pozwoliły na pranie pieniędzy na wielką skalę z udziałem rosyjskich podmiotów i firm offshore. Parlament sam opisał, co uchwalił. Alexandru Tănase w kwietniu 2011 roku został sędzią Trybunału Konstytucyjnego, a potem przedstawicielem Mołdawii w Komisji Weneckiej. Nikt nikomu niczego nie udowodnił — wiemy tylko, że w ciągu 8 miesięcy 2010 roku 3 instytucje wykonały 3 ruchy, z których każdy ułatwiał to, co zaczęło się dziać w październiku.

Wyłączenie

Grudzień 2013: mołdawski urząd antypraniowy zaczyna przyglądać się sprawie. Luty 2014: z rady dyrektorów Russian Land Banku odchodzi Igor Putin, kuzyn prezydenta, i publikuje w rosyjskim „Forbesie” list o konieczności oczyszczenia systemu z banków kierowanych przez ludzi o wątpliwej reputacji. 18 marca 2014 roku rosyjski bank centralny odbiera Russian Land Bankowi licencję za pranie pieniędzy — przeszło przez niego blisko 10 mld dolarów podejrzanych transakcji. W sierpniu OCCRP i „Nowaja Gazieta” publikują pierwsze śledztwo.

Roczne wpływy do Mołdawii z krajów byłego ZSRR spadają z 21 mld dolarów w 2014 roku do 3,2 mld w 2015. Maszyny nie rozbito. Ktoś po prostu zakręcił kurek.

Wiedzieli od 2012 roku

W lutym 2012 roku mołdawska gazeta pisze o kobiecie, która wzięła na siebie dług na 300 mln dolarów; prokurator antykorupcyjny ogłasza śledztwo. W lipcu 2012 roku zbiera się Najwyższa Rada Bezpieczeństwa: prezes banku centralnego, prokurator generalny, szef służby antykorupcyjnej, zastępca szefa wywiadu. Zaleca pilne zbadanie prania pieniędzy. Protokół odtajni dopiero prezydent — 3 lata później. W grudniu 2012 roku rada nadzorująca sędziów stwierdza liczne naruszenia w orzeczeniu na 30 mln dolarów i zawiadamia prokuraturę. Prokuratura nie występuje o zgodę na ściganie ani jednego sędziego.

Wszystkie instytucje, które mogły to zatrzymać, siedziały w lipcu 2012 roku w jednym pokoju. Maszyna pracowała jeszcze rok i 8 miesięcy. Nie zareagowali, kiedy wiedzieli. Zareagowali, kiedy przeczytali w gazecie.

Były prezes Narodowego Banku Mołdawii Dorin Drăguțanu przyznał, że Moldindconbank przez 4 lata zgłaszał wszystkie te transakcje urzędowi antypraniowemu. Urząd mógł zablokować każdą z nich. Ukarał bank grzywną: 250 tys. dolarów. Przy 20 mld to tysięczna część procenta.

Kto odpowiedział

Wiaczesław Płaton — według mołdawskiej prokuratury organizator. Skazany na 18 lat w 2017 roku, wolny w 2020, bo prokurator generalny uznał sprawę za spreparowaną. Mieszka w Londynie i walczy z ekstradycją. Rosja skazała go zaocznie na 24 lata. Mówi o prześladowaniu politycznym.

Aleksandr Grigoriew — kontrolował Russian Land Bank. Zatrzymany w październiku 2015 roku w moskiewskiej restauracji; śledczy mówią o grupie 500 osób i 46 mld dolarów wyprowadzonych z Rosji. Siedzi — ale za 2 inne banki, nie za pralnię. Twierdzi, że był tylko mniejszościowym udziałowcem.

Odbiorcy: Krapiwin (277 mln) — bez zarzutów. Gens (27 mln) — bez zarzutów, zmarł w 2018 roku. Girdin (96 mln) — bez zarzutów. Ilan Shor, którego 6 spółek przyjęło 22 mln, siedzi — ale za kradzież miliarda z mołdawskich banków, nie za to.

Sędziowie: zarzuty dla 16 sędziów i 4 komorników, 17 osób zatrzymanych jednego dnia. Sprawy trafiły do sądu w lutym 2017 roku i utknęły. W 2020 roku Najwyższa Rada Sądownictwa zaproponowała, by 5 z nich wróciło do orzekania. Prokurator generalny Corneliu Gurin, który tych spraw nie ścigał, w grudniu 2018 roku został sędzią Trybunału Konstytucyjnego.

Za samą pralnię nie odsiedział nikt. Bo w tej historii formalnie nikt nie zrobił nic złego: sędzia wydał wyrok, komornik go wykonał, bank przelał pieniądze na podstawie orzeczenia, urząd antypraniowy nie zablokował transakcji, szwajcarski bank nie zgłosił nic podejrzanego, a czeska fabryka fortepianów przyjęła przelew od stałego klienta. Każdy w granicach prawa. I 20 mld dolarów przeszło przez 96 krajów.

Wiedeńskie mieszkanie z początku tej historii zostało wyremontowane i sprzedane. Ktoś tam dziś mieszka i nie ma pojęcia, że stoi na końcu rury, która zaczyna się w rosyjskiej wsi bez kanalizacji. A wyroki, które to umożliwiły, wciąż są ważne.

To był Hajsownik. Patrzę, dokąd płynie pieniądz.

FAQ — najczęstsze pytania o Pralnię Kremla

Czym był Russian Laundromat? Schematem prania pieniędzy działającym w latach 2010–2014, przez który z Rosji wyprowadzono co najmniej 20,8 mld dolarów. Wykorzystywał fikcyjne długi poręczane przez rosyjskie firmy i nakazy zapłaty wydawane przez mołdawskie sądy. Nazwę spopularyzowała sieć dziennikarzy OCCRP.

Dlaczego pieniądze szły przez Mołdawię? Bo wystarczył jeden mołdawski poręczyciel, by sprawa o fikcyjny dług trafiła do mołdawskiego sądu. Orzeczenie sądu dawało rosyjskiemu bankowi podstawę do wykonania przelewu, a komornik w Moldindconbanku przekazywał pieniądze do łotewskiej Trasta Komercbanka, czyli do Unii Europejskiej.

Ile pieniędzy wyprano? OCCRP prześledziło 20,8 mld dolarów w 26 746 przelewach. Według analiz German Marshall Fund w latach 2010–2014 do Mołdawii wpłynęło z Rosji 71 mld dolarów, których nie tłumaczy realna gospodarka.

Czy w Polsce trafiły pieniądze z pralni? Tak. Według OCCRP przelewy trafiły m.in. do think tanku Mateusza Piskorskiego (27 tys. dolarów od spółki Crystalord) i do warszawskiej firmy Intradecom (ponad 3 mln dolarów). Nie wiadomo, czy odbiorcy znali pochodzenie środków.

Czy ktoś został skazany za pralnię? Nie za samą pralnię. Wiaczesław Płaton został skazany w Mołdawii, ale uwolniony w 2020 roku. Aleksandr Grigoriew siedzi w Rosji za inne banki. Sprawy 16 sędziów i 4 komorników utknęły w sądzie.

Materiał opiera się na śledztwie OCCRP i „Nowej Gaziety”, ustaleniach Reutersa i portalu Slon.ru, analizach German Marshall Fund oraz dokumentach mołdawskiego parlamentu i instytucji nadzoru. Wobec osób, którym nie postawiono zarzutów lub których sprawy nie zakończyły się prawomocnym wyrokiem, obowiązuje domniemanie niewinności.